Projekt UE
Historia
Dworu

Budynek dworu w Radziszowie w stylu późnoklasycystycznym został zbudowany na początku XIX w. przez hr. Ludwikę Szeptycką z Dzieduszyckich, właścicielkę dóbr tzw. Klucza Radziszów, tj. miejscowości: Radziszów, Woli Radziszowskiej i południowej części Skawiny. Projekt dworu przypisywany jest krakowskiemu architektowi księdzu Jezuicie Sebastianowi Alojzemu Sierakowskiemu.

Obiekt powstał na planie prostokąta, jako zwarta bryła z dwoma kondygnacjami, nakrytymi czterospadowym dachem. Usytuowano go na terenie posiadłości dworskiej znajdującej się w centrum wsi, w zakolu rzeki Skawinki i w sąsiedztwie kościoła. Wokół nowego dworu urządzony został park krajobrazowy, jak też ogrody kwiatowe, warzywne i sad.

W 1826 r. dwór został zniszczony przez pożar. W II ćwierci XIX w. dobudowano do niego od strony południowej obszerny, dwukondygnacyjny taras. Jego górna część wsparta została na czterech filarach, a całość ozdobiona została balustradami i schodami po obu jego stronach. Taki wygląd budynku uwieczniony został na fotografii z przełomu XIX i XX w. Taras na wysokości I piętra rozebrano na początku XX stulecia, zaś w czasie ostatniego remontu przywrócono jego pierwotny wygląd. Spadkobiercą hr. Szeptyckiej został hr. Wawrzyniec Dzieduszycki, po nim syn hr. Eugeniusz. W 1857 r. dwór odziedziczyła jego córka hr. Helena (od 1859 r. Pawlikowska). W 1877 r. dwór nabyła hr. Karolina Oksza Orzechowska, a w latach 1880-1881 r. mieszkała w nim księżna Róża Godoy de Bassano i de Lesygnano. Kolejnymi właścicielami do roku 1885 byli hrabiostwo Wiktoria i Karol Dembińscy. Po nich majątek odziedziczyli hrabiowie Mieroszewscy. Na przełomie XIX i XX w. dwór przeszedł w ręce adwokatów z Krakowa: dr. Władysława Lisowskiego, a następnie dr. Stefana Kirchmayera. W 1909 r. budynek zakupiony został przez gminę Radziszów z przeznaczeniem na szkołę. Zanim dzieci przeniosły się ze starej, drewnianej szkoły do nowej placówki oświatowej, przeprowadzono w nim generalny remont, łącznie z przebudową układu pomieszczeń. Uroczyste otwarcie szkoły nastąpiło 30 października 1909 r. w obecności Inspektora Szkolnego Seweryna Udzieli, a szkołę poświęcił radziszowski proboszcz ks. Marceli Zauss. Budynek ten służył kilku pokoleniom radziszowian aż do 1997 r.

W czasie I wojny światowej w dworze stacjonowało wojsko austriackie, pozostawiając po sobie duże zniszczenia. Kolejne spowodował wielki pożar z czerwca 1917 r. W okresie międzywojennym, po wykonaniu częściowych remontów budynek ponownie służył jako szkoła. W czasie II wojny światowej dwór zajęli żołnierze niemieccy przyczyniając się do kolejnych zniszczeń. W styczniu 1945 r., w czasie wycofywania się oddziałów niemieckich, na centrum Radziszowa spadły bomby lotnicze, które spowodowały pęknięcia murów dworu. Po przeprowadzeniu drobnych napraw, naukę wznowiono w nim już od 1 lutego 1945 r. Po wojnie budynek przeszedł kilka gruntowych remontów. Od 1997 r. dwór pozostawał niezagospodarowany, niszczał i ulegał postępującej degradacji, choć wpisany jest do rejestru zabytków. Od tej pory pojawiały się różne inicjatywy mieszkańców Radziszowa, by przypisać mu nowe funkcje i pozyskać fundusze na jego remont. Powstałe w 2002 r. Stowarzyszenie „Nasz Radziszów” podjęło starania o jego rewaloryzację i przywrócenie mu dawnej świetności, by znów służył mieszkańcom Radziszowa i Gminy. Przy współpracy Stowarzyszenia z Burmistrzem Adamem Najderem, opracowano nową koncepcję zagospodarowania obiektu i dostosowania go do pełnienia nowych funkcji. W celu zabezpieczenia dworu przed całkowitym zdewastowaniem i zniszczeniem, w latach 2006-2007 wykonano I etap remontu, w tym dachu, który sfinansowany był przez Gminę i częściowy wkład finansowy Radziszowskiej społeczności, tj. funduszy pozyskanych podczas festynów organizowanych przez Stowarzyszenie „Nasz Radziszów”. Radziszowianie angażowali się w pomoc, biorąc udział w licytacjach, jak też kupując cegiełki na rzecz odbudowy dworu.

Kolejne lata, to wspólne działania Stowarzyszenia „Nasz Radziszów” i Urzędu Miasta i Gminy w Skawinie, zmierzające do uzyskania zewnętrznego wsparcia dla dalszego remontu dworu. Działania te zakończyły się sukcesem. W 2011 r. podpisano umowę pomiędzy Gminą Skawina a Województwem Małopolskim, na dofinansowanie projektu pn. „Remont adaptacyjny Dworu Dzieduszyckich w Radziszowie”. W wyniku tej umowy, w latach 2011-2013, przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013, wykonano kompleksowy remont budynku Dworu Dzieduszyckich wraz z otoczeniem, jak też przystosowano go do pełnienia nowych funkcji kulturalnych, społecznych i turystycznych.

Historia Radziszowa
Lokalne stowarzyszenia

Początki Radziszowa sięgają XII wieku. Świadczy o tym sama nazwa miejscowości, wywodząca się od starosłowiańskiego imienia Radziesz, względnie Radzieszek. Jednak pisownia określenia w dokumentach była zmienna. Spowodowane to było najczęściej trudnościami związanymi z zapisem w języku łacińskim. Mamy więc: Radzieschów, Razdieszow, Rachezow, Radessow, Radesow, Radesov, Radesou, Radeseo, Radzieszow, Radeskow, Antiquo Radissow.

W dokumencie "Konfirmacja przywilejów tynieckich Idziego Biskupa Tuskańskiego Nuncysza papiezkiego" datowanym na rok 1124 po raz pierwszy pojawia się Radziszów - "(.....) villa Radzieszow (Radyszów) cun mellificio et venatione (....)", wzmiankuje on między innymi stan posiadania klasztoru tynieckiego na rok 1105.

Natomiast pierwsza informacja o parafii Radziszów powstała w 1325 r. w „Monumenta Poloniae Vaticana”. W tym czasie w miejscu starego Radziszowa powstała nowoczesna na tamte czasy wieś niwowa. Otrzymała również wszystkie instytucje potrzebne do samodzielnej działalności jak: sołectwo i związany z tym samorząd, sądownictwo i własny kościół parafialny. Po piętnastu latach w parafii w dekanacie Zator szacunkowo mieszkało 405 osób (według T. Ładogórskiego "Studia nad zaludnieniem Polski w XIV w.").

W 1427 r. Kazimierz książę cieszyński i pan oświęcimski rozgraniczył wieś Radziszów należącą do klasztoru tynieckiego od wsi Jurczyce, granicę stanowią potoki Mogilnica i Babi Potok, które zlewają się razem powyżej opisywanej miejscowości. Za rządów opata tynieckiego Andrzeja Brzechwy (lata 70. i 80. XVI w.) wybuchły bunty chłopskie w Radziszowie i Woli Radziszowskiej przeciw twardym rządom opata i jego starostów.


Trudne momenty w historii ...

Radziszów w wyniku pierwszego rozbioru Polski zostaje przyłączony do Austrii. Mieszkańców nie ominęły nieszczęścia, jakim był pożar 25 kwietnia 1844 r. W wyniku podpalenia folwarku plebańskiego, spłonęły kościół, plebania, zabudowania gospodarcze. W 1846 r. miała miejsce rabacja, dzięki zaangażowaniu radziszowian uniknięto napadu na dwór. Za ocalenie majątku, właściciel Eugeniusz Hrabia Dzieduszycki rozdał potrzebującym 80 korcy zboża. Wielką dobrodziejką była także Ludwika Szeptycka z Dzieduszyckich, która łożyła na reperacje kościoła oraz podnoszenie kultury sanitarnej i rolnej

Smutnym wydarzeniem była także powódź, która 28 sierpnia 1849 r. porwała z nurtem wody trzy chałupy. Żywioł wielu osobom poczynił szkody w domach i uprawach.

Z wizytą kanoniczną w 1857 r. przybył biskup tarnowski Józef Pukalski, który podczas pobytu konsekrował odbudowany kościół oraz udzielił 361 osobom sakramentu bierzmowania.


Początki szkolnictwa
W styczniu 1868 r. powstała szkółka Trywialna, w której naukę rozpoczęło 120 dzieci prowadzonych przez nauczyciela mianowanego Jakuba Krawczyka. Później gmina postanowiła przenieść uczniów do większego budynku, w tym celu kupiono dwór. Od 1909 r. pełnił on funkcję placówki oświatowej. Na pełną siedmioklasową szkołę Radziszów musiał poczekać do 1925 roku.


Okres wojenny

W czasie I wojny we wojsku służyło około 300 mężczyzn (w wieku od 18 do 50 lat), z tego około 40 poległo, a wielu dostało się do niewoli. W latach trzydziestych XX wieku we wsi otwarto urząd pocztowy obok stacji kolejowej oraz „Wypoczynkowy dom dziecka powiatu krakowskiego". Współcześnie nosi on nazwę „Małopolskie Centrum Rehabilitacji Dzieci SOLIDARNOŚĆ".

4 września 1939 r. wojna zbliżyła się do Radziszowa. Te tereny nie leżały na linii głównych tras transportowych, lecz wzgórza położone na prawym brzegu Skawinki stanowiły ostatnią granicę obrony na przedpolach Krakowa. Dla uniemożliwienia użycia przez Niemców w rejonie Radziszowa broni pancernej i opóźnienia skutecznego ataku, saperzy polscy dokonali w centrum wsi szeregu zniszczeń, celowych ze względów wojskowych, lecz bardzo dotkliwych dla zamieszkałych. W czasie II wojny światowej działał ruch oporu (AK, BCH, NSZ, komuniści). 23 stycznia 1945 nastąpiło wyzwolenie miejscowości przez wojska radzieckie.


Czasy współczesne
Pierwszy raz prąd elektryczny popłynął w Boże Narodzenie 1954 r., dużą zasługę w elektryfikacji wsi mieli mieszkańcy, którzy ponieśli część kosztów. W 1997 r. uczniowie rozpoczęli naukę w nowym budynku szkolnym, który nosi imię św. Stanisława Biskupa. W 1989 r. utworzono rezerwat przyrody „Kozie kąty" w lesie Bronaczowa. Jego powierzchnia wynosi 24,2 ha. Jest to położony w najbliższym sąsiedztwie aglomeracji miejskiej dobrze zachowany drzewostan jodłowy.

Ważnym wydarzeniem we współczesnej historii wsi była krótka wizyta Papieża Jana Pawła II, który w drodze do Kalwarii Zebrzydowskiej zatrzymał się przed kościołem, aby pobłogosławić obraz Matki Boskiej Hallerowskiej oraz pozdrowić zebranych wiernych. Do spotkania doszło 19 sierpnia 2002 r.

 

Historia Radziszowa przytoczona na podstawie artykułów opublikowanych na stronie internetowej Stowarzyszenia „Nasz Radziszów”.


Portal współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013